KOSMICZNE WYZWANIE
Lornetki

Cel	Typ	RA	Dec	Gwiazdozbiór	Jasność [mag]	Separacja
16+17 Dra	Gwiazda podwójna	16h36,2m	+52°54,0'	Smok	5,5/5,6	84"
Nu Dra	Układ podwójny	17h32,2m	+55°11,1'	Smok	4,9/4,9	60"
Psi Dra	Układ podwójny	17h41,9m	+72°08,9'	Smok	4,6/5,8	30"

Zdolność teleskopu do rozdzielania obiektów znajdujących się blisko siebie nazywana jest rozdzielczością instrumentu i jest szczególnie ważna podczas obserwacji ciasnych gwiazd podwójnych. Jak blisko siebie mogą leżeć dwie gwiazdy, aby nadal można je było rozróżnić jako dwa oddzielne obiekty? Najważniejszym czynnikiem wpływającym na wynik jest apertura teleskopu. Ogólnie rzecz biorąc, im większa apertura, tym większa zdolność do rozdzielania drobnych szczegółów. Spośród wielu eksperymentów obserwacyjnych przeprowadzonych w celu określenia granic rozdzielczości teleskopów, najczęściej cytowane są dwa: Kryterium Rayleigha i Limit Dawesa.

Niektórzy amatorzy mogą z łatwością przekroczyć teoretyczne szacunki, podczas gdy inni nigdy ich nie osiągną. Wynika to z faktu, że na rzeczywistą wydajność teleskopu może negatywnie wpływać wiele czynników, w tym turbulencje w naszej atmosferze, duże różnice w kolorach i/lub jasności gwiazd testowych, rozkolimowana lub niskiej jakości optyka oraz ostrość wzroku obserwatora.

Limit Dawesa podaje, że lornetka 10x50 powinna być w stanie rozróżnić gwiazdy podwójne o separacji 2,3". Lornetki nie są nawet bliskie osiągnięcia tej wartości. Wynika to z faktu, że rozdzielczość lornetki zależy bardziej od powiększenia niż od apertury. Przy założeniu jakości wzroku 20/20, ludzkie oko może rozróżnić gwiazdy oddalone od siebie o 4 minuty łuku (240 sekund łuku). Aby oszacować rozdzielczość lornetki, należy podzielić 240 przez powiększenie lornetki. Przykładowo, w przypadku lornetki 10x gwiazdy muszą być oddalone od siebie o 24 sekundy łuku, aby można je było rozdzielić.

Poniższa lista z mojej książki Cosmic Challenge pokazuje oczekiwaną zdolność rozdzielczą dla wielu różnych wartości powiększenia. Oczywiście wyniki mogą się różnić, ale przetestujmy kilka z nich w praktyce.

Gwiazdozbiór Smoka (Draco) wije się na naszym północnym sierpniowym niebie i chociaż większość jego gwiazd ma jasność poniżej 3 magnitudo, kryje on kilka ciekawych wyzwań na zdolność rozdzielczą dla lornetek. Oto moje trzy ulubione.

16 i 17 Draconis tworzą szeroką, łatwą do rozdzielenia parę gwiazd w południowo-środkowej części Smoka. 17 jest wysunięta bardziej na północ i nieco jaśniejsza. 16 Dra, o typie widmowym F8V, ma jasność 5,4mag, podczas gdy 17 Draconis, gwiazda G0V, ma jasność 5,0mag. Gwiazdy te dzielą na niebie około 84 sekundy łuku. Pomimo bliskiego sąsiedztwa na naszym niebie, nie są one parą związaną grawitacyjnie, więc nie orbitują wokół siebie. 16 Draconis dzieli od Ziemi około 11,6 roku świetlnego. Jej towarzyszka, 17 Draconis, leży około 400 lat świetlnych od nas.

Nu Draconis to kolejna szeroka gwiazda podwójna, którą można rozdzielić za pomocą dowolnej lornetki. Nu jest najsłabszą z czterech gwiazd w "głowie" Smoka. Położenie to sprawiło, że gwiazda zyskała przydomek Oczy Smoka. Nu składa się z dwóch niemal identycznych białych klejnotów gwiezdnych typu A o jasności 5 magnitudo. W swojej klasycznej książce Celestial Objects for Common Telescopes, słynny XIX-wieczny obserwator głębokiego nieba, wielebny T.W. Webb, nazwał te gwiazdy "wspaniałymi", co jest trafnym opisem również w przypadku współczesnych lornetek. Badania wskazują, że Nu jest prawdziwym układem podwójnym, a obie gwiazdy leżą w odległości około 100 lat świetlnych. Przy tej odległości widoczna separacja gwiazd wynosząca 62 sekundy łuku wskazuje na rzeczywistą separację wynoszącą około 1500 jednostek astronomicznych. Okres orbitalny tych gwiazd wynosi około 44000 lat.

A może trudniejszy test? Spróbuj szczęścia z Psi Draconis, leżącą w połowie krętego cielska smoka. To, co dla oka wygląda jak pojedyncza gwiazda o jasności 4 magnitudo, w rzeczywistości jest parą gwiazd 5 i 6 magnitudo oddalonych od siebie o 30 sekund łuku. Jest to szacowana granica możliwości lornetki o powiększeniu 8x, ale aby w ogóle marzyć o rozdzieleniu tej parki, lornetka musi być stabilnie podparta. Lornetka o wyższym powiększeniu może ujawnić kontrast kolorów tej pary. Układ składa się z jaśniejszej żółtobiałej gwiazdy ciągu głównego i towarzyszącego jej pomarańczowego podolbrzyma. Znana również jako 32 Draconis, Psi leży w odległości około 75 lat świetlnych.

Aby uzyskać więcej informacji na temat gwiazd podwójnych będących wyzwaniem dla lornetek, odwiedź wątek na CN: Adventures with Binocular Double Stars. Od momentu utworzenia tego wątku przez użytkownika CN Fiske w październiku 2021, pojawiło się w nim ponad 580 odpowiedzi.