KOSMICZNE WYZWANIE
Lornetki

Cel	Typ	RA	Dec	Gwiazdozbiór	Jasność [mag]	Rozmiary
Mgławica Pelikan	Mgławica emisyjna	20h51,0m	+44°00'	Łabędź	8	60'x50'

W ramach mojego Kosmicznego Wyzwania z września 2018 zaproponowałem dostrzeżenie mgławicy Ameryka Północna bez pomocy optycznych. Jak Ci poszło? Jeśli nie udało się wtedy, to może teraz?

Jeżeli przeszedłeś tę próbę z sukcesem, weź lornetkę i sprawdź, jak poradzisz sobie z tegomiesięcznym testem. Mgławica Ameryka Północna jest łatwa do dostrzeżenia w porównaniu z mgławicą Pelikan, która jest naszym obecnym wyzwaniem.

W rzeczywistości, mgławice Pelikan i Ameryka Północna są częścią tego samego ogromnego kompleksu świecącego wodoru. Nieprzezroczysta chmura pyłu międzygwiezdnego, która przecina tło mgławicy emisyjnej, pełni rolę "Oceanu Atlantyckiego" dając wrażenie, jakbyśmy patrzyli na dwa różne obiekty. Ta chmura absorpcyjna jest skatalogowana oddzielnie jako Lynds 935, lub LDN 935, w katalogu ciemnych mgławic opracowanym przez astronomkę Beverly T. Lynds i opublikowanym w Astrophysical Journal Supplement (vol. 7, p. 1) w 1962 roku.

Pelikan ma dwa oznaczenia katalogowe - IC 5067 oraz IC 5070 - każde na jedną część mgławicy. Wschodnia krawędź Lynds 935 wyznacza zarys wschodniego wybrzeża (ziemskiego) mgławicy Ameryka Północna, natomiast jej zachodnia krawędź tworzy długi dziób i spiczastą głowę pelikana, oznaczone jako IC 5070. Zdjęcia tego regionu ujawniają dwie małe, okrągłe chmury ciemnego pyłu, wyznaczające oczy ptaka, a jaśniejsza kępka na północny zachód od nich, IC 5067, przypomina zakrzywiony kształt jego głowy i szyi.

Jedną z kluczowych cech mgławicy Pelikan jest jej front jonizacji. Jest to granica, na której promieniowanie ultrafioletowe młodych gwiazd spotyka się z chłodniejszym, gęstszym gazem, tworząc ostre przejście. Front jonizacji przesuwa się na zewnątrz, rzeźbiąc mgławicę i tworząc skomplikowane kształty i wzory. Ten dynamiczny proces jest cechą charakterystyczną obszarów formowania się gwiazd i ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia cyklu życia gwiazd i ewolucji mgławic.

Mgławica Pelikan zawiera również kilka obiektów Herbiga-Haro, takich jak HH 555. Są to strumienie gazu wyrzucane przez nowo powstałe gwiazdy, które zderzają się z otaczającą je materią, tworząc jasne fale uderzeniowe. Obiekty te są ważnymi wskaźnikami trwającego procesu formowania się gwiazd i dostarczają cennych informacji na temat wczesnych etapów gwiezdnej ewolucji.

Obłoki ciemnego pyłu są kolejną istotną cechą mgławicy Pelikan. Chmury te pochłaniają i rozpraszają światło, tworząc ciemne obszary, które kontrastują z jasną emisją zjonizowanego gazu. Wzajemne oddziaływanie obłoków ciemnego pyłu i świecącego gazu dodaje mgławicy złożonego i pięknego wyglądu.

Zjonizowany wodór mgławicy Pelikan jest łatwy do uchwycenia na zdjęciach, ale dostrzeżenie go gołym okiem jest zazwyczaj utrudnione ze względu na jego głęboko czerwoną emisję. Aby dostrzec choćby najmniejszy jego ślad, warunki muszą być bliskie ideału. Dobrą wskazówką jest sama mgławica Ameryka Północna. Jeśli jest ona z łatwością widoczna gołym okiem, niebo może być wystarczająco czyste, aby dostrzec przez lornetkę Pelikana.

Najbardziej wydatną częścią Pelikana jest jego sylwetka zwrócona na wschód, na tle Lynds 935. Jako dodatkowy punkt orientacyjny można wykorzystać gwiazdę 57 Cygni, która znajduje się tuż na wschód od "dzioba". Stąd dziób ciągnie się po przekątnej w kierunku południowo-wschodnim, w stronę słabszej gwiazdy pola HD 199373. Tył głowy Pelikana zakrzywia się w kierunku zachodnim, w stronę gwiazdy 56 Cygni.

Co ciekawe, kompleks Ameryka Północna/Pelikan leży w odległości około 1800 lat świetlnych, czyli "tylko" około 500 lat świetlnych dalej niż Mgławica Oriona. Jednak podczas gdy Mgławica Oriona jest łatwym celem do obserwacji nawet w mniej niż idealnych warunkach, ta podobna gwiezdna wylęgarnia jest znacznie trudniejsza do obserwacji nawet na doskonałym niebie. Najlepszy widok Pelikana przez lornetkę miałem ponad dziesięć lat temu, podczas zlotu astronomicznego w górach Catskill w stanie Nowy Jork. Tam, przy NELM przekraczającym 6,5 magnitudo, profil Pelikana był wyraźnie widoczny przez moją lornetkę 10x50.

Na Stellafane minionego lata wybrałem Pelikana jako jeden z moich celów "BOO". BOO to skrót od Binocular Observing Olympics. Od 2018 roku tworzę coroczną listę 20 celów dla uczestników zlotu, które mogą spróbować dostrzec przez swoje lornetki. Każdy, kto dostrzeże co najmniej 15 obiektów, kwalifikuje się do otrzymania odznaki potwierdzającej zwycięstwo. Niektóre obiekty są łatwe do zaobserwowania, inne, takie jak Pelikan, trudne. Niestety, w tym roku częściowo zachmurzone niebo przysłaniało nieco ptaka, ale jego słabo zarysowana sylwetka była nadal widoczna przez moją lornetkę 10x50 (patrz szkic powyżej).

Tegoroczną listę BOO oraz wszystkie poprzednie listy znajdziesz na stronie internetowej Stellafane. Są tam również świetne listy Telescope Observing Olympics Larry'ego Mitchella. Dlaczego nie spróbować?