KOSMICZNE WYZWANIE
Zwarta Grupa Galaktyk Hickson 44
Wersja oryginalna

Marzec 2025
Phil Harrington (Tłumaczenie: Marcin Siudzinski, Astronoce.pl)

Zalecana apertura na ten miesiąc:
Teleskopy 10-14 cali (25-36 cm)



W 1982 roku astronom Paul Hickson, profesor astronomii na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej, opublikował badania dotyczące 100 zwartych grup galaktyk rozsianych po całym niebie. W swojej pracy "Systematic Properties of Compact Groups of Galaxies", Hickson zdefiniował zwartą grupę galaktyk jako niewielki, względnie izolowany zbiór czterech lub pięciu oddzielnych układów, które leżą we wzajemnie bliskim sąsiedztwie i różnią się jasnością o nie więcej niż 3 magnitudo. Ponadto, aby uniknąć uwzględnienia centralnych obszarów gęstych gromad galaktyk, Hickson określił "współczynnik izolacji", który zastrzega, aby w obrębie trzech promieni od centrum grupy nie znajdowała się żadna galaktyka o podobnej jasności, która nie należałaby do tej grupy.

Przeglądając Palomar Observatory Sky Survey, Hickson stworzył wykaz 100 takich grup. Wpisy w katalogu Hickson Compact Group (HCG) są uporządkowane numerycznie według rosnącej rektascensji. Klasycznym przykładem zwartej grupy galaktyk i pierwszą odkrytą tego typu formacją jest Kwintet Stephana w gwiazdozbiorze Pegaza (Kosmiczne Wyzwanie z października 2017), który Hickson oznaczył jako HCG 92.

Kwintet Stephana jest prawdopodobnie najbardziej znanym przykładem zwartej grupy galaktyk, ale nie jest bynajmniej najjaśniejszym. To zaszczytne miano należy do HCG 44, nazwanego Kwartetem Lwa. HCG 44, wyszczególniony w poniższej tabeli, można łatwo namierzyć nieco mniej niż w połowie odległości między gwiazdami Adhafera [Zeta Leonis] i Algieba [Gamma Leonis] wzdłuż sierpa gwiazdozbioru Lwa. Jeśli wycelujesz szukacz w Adhaferę (Zeta), zobaczysz gwiazdę 39 Leonis o jasności 6 magnitudo, leżącą zaledwie 20' na południe-południowy wschód od niej. Nie zmieniając położenia, poszukaj dwóch gwiazd o jasności 7,6 magnitudo, leżących bliżej południowej krawędzi pola widzenia szukacza. Widzisz je? Świetnie.

Wyśrodkuj teleskop na zachodniej gwieździe z tej parki, oznaczonej jako SAO 81276 (znanej również jako HD 89224), zmień okular na dający średnie powiększenie i spójrz nieco na południe od niej. Powinieneś od razu dostrzec dwie słabe plamki. Mniejsza i bardziej wysunięta na wschód z nich to NGC 3193, leżąca zaledwie 1' na południe od gwiazdy 9 magnitudo SAO 81279. Mój 10-calowy teleskop @106x pokazuje tę eliptyczną galaktykę E2 jako jasną, okrągłą poświatę podkreśloną jaśniejszym jądrem.

NGC 3193 gra tu drugie skrzypce, zaraz po najjaśniejszym składniku grupy, galaktyce spiralnej NGC 3190. Jej dysk w kształcie cygara wydaje się wydłużony w kierunku północny zachód - południowy wschód i otacza słabe, gwiazdopodobne jądro. Zdjęcia ujawniają, że, podobnie jak wiele galaktyk spiralnych widocznych od strony krawędzi, NGC 3190 dzieli na dwie części pasmo nieprzezroczystego pyłu, które ciągnie się wzdłuż jej płaszczyzny galaktycznej na południe od jądra centralnego. Nie udało mi się dostrzec tego pasma przez mój 10-calowiec pod podmiejskim niebem, ale inni raportują sukcesy pod ciemniejszym niebem przy użyciu takiej samej apertury. Większe instrumenty pokazują, że zachodnia końcówka ciemnego pasma wydaje się lekko zawijać w kierunku północnym z powodu oddziaływania zewnętrznego źródła grawitacji.

Tym źródłem grawitacji jest najprawdopodobniej NGC 3187, słaba spiralna z poprzeczką, leżąca zaledwie 5' na północny zachód. Świecąca blaskiem 13,4 magnitudo i rozciągająca się na jakieś 4'x2', NGC 3187 jest najsłabszą z tej grupy. Jej naturalna niska jasność powierzchniowa jest z łatwością przyćmiewana blaskiem pobliskiej HD 89224, naszej gwiazdy odniesienia leżącej 6' na północny wschód. Po odsunięciu gwiazdy z pola widzenia i wykorzystaniu metody zerkania powinna pojawić się słaba poświata galaktyki. Szukaj ulotnej, pozbawionej charakterystycznych cech plamki szarego światła, zorientowanej równolegle do NGC 3190 i leżącej zaledwie 1' na północ od dwóch gwiazd pola o jasności 14 magnitudo. Duże instrumenty pozwolą również dostrzec dwa słabe przedłużenia spiralnego dysku NGC 3187. Zachodni koniec zawija się w kierunku północnym, a wschodni w kierunku południowym, tworząc unikalny kształt litery S.

Ostatnim elementem tej czwórki jest NGC 3185. Aby ją namierzyć, skocz na południe od NGC 3190 do parki gwiazd o jasności 10 magnitudo. Wraz z trzema gwiazdami o podobnej jasności na wschód od nich tworzą one rozciągnięte "M". NGC 3185 szukaj 5' na zachód od najbardziej wysuniętej na południe gwiazdy z tej parki. Jej rozmyta poświata przechodzi w nieco jaśniejsze jądro i wydaje się rozciągać nieco w osi północny zachód - południowy wschód. Przy wykorzystaniu metody zerkania widać, że południowo-zachodnia krawędź galaktyki niemal muska gwiazdę pola o jasności 14 magnitudo. Gwiazda ta leży jednak w Drodze Mlecznej, więc nie należy jej mylić z pozagalaktyczną supernową.

Większe apertury mogą również pokazać PGC 86788, karłowatą galaktykę spiralną oddaloną o około 100 milionów lat świetlnych. Wydaje się ona odizolowana, ale wciąż może być grawitacyjnie powiązana z HCG 44.

Inną galaktyką pchającą się w kadr jest PGC 2806871, słaba karłowata galaktyka spiralna oddalona o około 250 milionów lat świetlnych od Drogi Mlecznej. Nie ma ona żadnego fizycznego powiązania z "naszą" grupą galaktyk.